Na steni u klisuri Svrljiškog Timoka, između Niševca i Varoša, severno od današnjeg Svrljiga, nalaze se ostaci tvrđave Svrljig – lokaliteta koji odoleva vremenu i svedoči o bogatoj prošlosti ovog kraja.
Tvrđava je proglašena za kulturno dobro 22. maja 1986. godine, a danas je pod nadležnošću Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Nišu. Iako su ostaci utvrđenja svedeni i delimično oštećeni tokom NATO agresije 1999. godine, Stari grad Svrljig i dalje nosi značajnu istorijsku i turističku vrednost.
Kratka istorija
Na prostoru današnje tvrđave pronađeni su nalazi iz pozne antike, što ukazuje da je tu možda postojala stanica Thimacum maior na trasi Via Militaris, starog puta koji je povezivao Niš sa Dunavom. Prvi put se Svrljig pominje u vizantijskoj povelji iz 1019. godine, a kroz vekove menjao je vlast – od Vizantije, Stefana Nemanje, Bugarske države, pa sve do Osmanskog perioda.
Izgled i ostaci utvrđenja
Tvrđava je smeštena na stenovitom brdu Kule (505 m nadmorske visine), iznad ušća rečice Belice u Svrljiški Timok. Prilaz je moguć samo sa severozapada, kroz zaravan Pazarište i mali procep u steni. Na ovom prostoru očuvane su ostaci bedema, kvadratna kula širine 1,3 m, kružna kula sa prečnikom od 4,5 m i debljinom zidova 1,05 m, kao i cisterna za vodu. Dužina tvrđave iznosi 95 m, a najveća širina 28,5 m.
Nekadašnje podgrađe nalazilo se na prostoru Pazarišta, dok su u neposrednoj okolini tragovi naselja Varoš i Palilula, što ukazuje na urbani karakter ovog prostora u prošlim vekovima. Južno od tvrđave nalaze se ostaci tri crkve i nekoliko pećinskih isposnica.
Zašto posetiti Stari grad Svrljig
Iako lokalitet nije u potpunosti očuvan, njegova istorijska vrednost i jedinstveni pogled na dolinu Timoka čine ga neizostavnom destinacijom za ljubitelje istorije, prirode i speleoloških avantura. Stari grad Svrljig je mesto koje povezuje prošlost i sadašnjost, podsećajući posetioce na bogatstvo i značaj ovog kraja.
Poseta ovom lokalitetu odličan je način da se upozna kulturna i prirodna baština Svrljiga, a za one koji prate projekat „Šta posetiti u Svrljigu“, Stari grad predstavlja jednu od najvrednijih destinacija koju vredi otkriti.
Ovaj tekst je u okviru realizacije projekta „Šta posetiti u Svrljigu“, podržan na konkursu za sufinansiranje medijskih sadržaja na teritoriji opštine Svrljig u 2025. godini.
