Po mnogim arheološkim nalazima može se utvrditi da su se na teritoriji Svrljiga i okolnih mesta nekada nalazila antička naselja.
U Svrljigu je nađen jedan antički spomenik, sa natpisom na grčkom jeziku. U selu Varoš nađene su opeke velikih dimenzija i novac, koji verovatno vode poreklo iz rimskog vremena. U Izvoru su postajali ostaci antičkih zidova. Isti takvi zidovi nađeni su i u selu Niševac.
Glani rimski vojno-strategiski i trgovački put polazio je od Niša i preko Gramade silazio na današnji Svrljig, a odatle levom obalom Svrljiškog Timoka išao prema selu Niševac, u čijoj blizini je bilo veće naselje, najverovatnije stari Svrljig, zatim skretao na seo Plužinu i preko brda Ropalja i reke Belice prozlazio izmežu današnjeg sela Varoši i stene na kojoj stoje razvaline rimske tvrđave, da se ponovo spusti do Timoka i preko sela Miljkovca nastavi prema Knjaževcu.
U baštama pored Timoka, između Svrljiga i Niševca, slučajno su 1956. godine otopani ostaci rimskih termi, što dokazuje da je na tom mestu bilo veće naselje. Isto tako postojalo je naselje i u današnjoj Banjici, gde je pronađen žrtvenik sa sledećim napisom u prevodu:
JUPITERU, NAJBOLJEM I NAJVIŠEM BOGU I OSTALIM BESMRTNIM BOGOVIMA ZA ZDRAVLJE NAŠA DVA UZVIŠENA GOSPODARA I IMPERATORA, POSTAVIO JE LUCIJE AURELIJE JUSTIN NAJODANII VETERAN NJIHOVE UZVIŠENOSTI I VELIČANSTVA.
Jupiter je otac i gospodar bogova u klasičnoj staro-rimskoj mitologiji. Pobedio je Titane, svrgnuo svog oca Saturna, dao Neptunu more, Plutonu pakao, a za sebe zadržao nebo i Zemlju. Grci su ga zvali Zeus.
Kod sela Plužina pronađen je miljokaz sa ovim interesantnim napisom u prevodu:
IMPERATORU CEZARU GAJU VIBIJU TREBONIJANU GALU POBOŽNOM SRETNOM I NEPOBEDIVOM AVGUSTU I GAJU VIBIJU AFINIJU VOLUMNIJANU VOLUZIJANU POBOŽNOM I SRETNOM IMPERATORU.
Najverovatnije u blizini sela Varoši postojalo je najveće rimsko naselje na putu od Niša prema Dunavu, poznato pod imenom Timakum majus, na suprot naselju Timakum minus kod Ravne, blizu Knjaževca.
(Delovi teksta preuzeti iz knjige: Svrljig i okolina)
