Iskopavanjima od 15. septembra do 6. oktobra 2013. godine nastavljen je rad na otkrivanju rimskih termi započet prošlogodišnjom akcijom, u organizaciji Balkanološkog instituta SANU, Zavičajnog muzeja u sastavu Centra za turizam, kulturu i sport iz Svrljiga i uz pomoć Univerziteta iz Bordoa, Francuska.
Stručnu ekipu su i ovog puta predvodili arheolozi Vladimir Petrović i Vojislav Filipović sa rukovodiocem Zavičajnog muzeja Svrljig Slavišom Milivojevićem i studentima arheologije, među kojima su bila i tri doktoranda iz Francuske.
Ovo rimsko kupatilo većih, do sada još neutvrđnih konačnih dimenzija, sa do sada otkrivena dva bazena i dve prostorije sa sistemom hipokaustnog grejanja, govori o veličini i značaju lokaliteta, o planskoj gradnji objekata na njemu i o higijenskim i urbanim potrebama njegovih stanovnika.
Pošto je prethodnim iskopavanjem utvrđeno da su oba bazena oštećena prema severoistoku radom mehanizacije tokom iskopa kanala za navodnjavanje i melioracionim radovima na prostoru lokaliteta, ove godine je proširena sonda ka jugozapadu na površini od 80 m2, radi dobijanja novih podataka o razmeštaju prostorija unutar termi. Istovremeno je ispitano i pružanje presečenih temelja ovog objekta prema severoistoku.
Iz ovog proširenog dela sonde VIII dobijen je veliki broj različitog pokretnog materijala. To su pre svega brojni ulomci keramičkog posuđa, a među njima neki luksuzne izrade, primerak pečatne keramike sa predstavom ptice, ulomci staklenih posuda, 19 primeraka rimskog novca iz perioda od I do IV veka, četiri bronzane fibule, medicinska spatula, bronzana igla… Od pronađenih novčića najstariji je As Klaudija iz perioda 41 – 42. godine sa Minervom na reversu, zatim denar suberat Septimija Severa iz 194. godine, dok je najviše bronzanih kovanica iz IV veka. U svih osam otkopnih slojeva pronađeno je mnoštvo praistorijskog pokretnog materijala, kremenih nožića – sileksa, keramike i jedna glačana kamena kalupasta sekira. To još jedna potvrda činjenice, da je ovaj lokalitet višeslojni, da je antički sloj na sloju iz gvozdenog doba, na koji se naslanja arheološki bogat neolitski sloj, mada se još uvek ne može govoriti o direktnom kontinuitetu življenja na ovom prostoru. Iskop je vršen do osmog i arheološki sterilnog otkopnog sloja. Prošireni deo sonde je pokazao da se ostale prostorije termi nisu pružale u ovom pravcu, i zato je prema istoku u pravcu sada dokazanog spoljašnjeg zida postavljena rov-sonda u dužini od 10m, kojom su u tom pravcu potvrđeni temelji verovatno nekih prostorija termi, i u ovom pravcu je potrebno nastaviti iskopavanje sledeće godine. Dimenzije plićeg bazena sa hladnom vodom, frigidarium-a su približno određene prema severoistoku iskopom probnog rova, koji je pokazao da se bazen nije širio preko sadašnjeg kanala.
Unutrašnjost dve prostorije sa hipokaustom je očišćena od šuta do podnice na kojoj su postavljeni tubuli i hipokaustne opeke. Ponovo su registrovani keramički tubuli kružnog preseka ugrađeni u zidnu masu, povezani sa hipokaustnim sistemom podnog grejanja, tj. sa hipokaustnom šupljinom, ali i ulomci masivnih keramičkih tubula četvrtastog preseka ispunjenih oblucima, od kojih je jedan ostao neoštećen. Zanimljiv i do sada nezabeležen je podatak, da je podnica hipokaustne šupljine sva obložena rečnim oblucima, koji leže na sloju dobro sabijene žute ilovače. Ovi obluci su verovatno imali ulogu čvrste podloge za hipokaustne stubove, ali i ulogu akumulatora toplote, koja se ovim mogla duže sačuvati i zračiti kada prestane grejanje. Ove po mnogim osobinama jedinstvene terme u Srbiji, kada čitavo rimsko kupatilo bude istraženo treba konzervirati i pripremiti za korišćenje u turističke i naučne svrhe.
Pošto su sva prethodna iskopavanja dala mnoštvo pokretnog praistorijskog materijala, uz pronađeni stambeni objekat za koji se pokazalo da je neolitski i da predstavlja ruševinski sloj vinčanske kuće, lokalitet je postao intertesantan i za arheologe praistoričare. Zato je proširena sonda II sa iskopavanja 2009. godine ka jugu na površini od 20m2. Pored antičkog materijala, u ovoj sondi je pronađen veliki broj ulomaka praistorijske keramike, od kojih se većina može delimično ili potpuno rekonstruisati. Pored nje pronađeno je mnoštvo sileksa, delova glačanog kamenog oruđa, kamenih žrvnjeva, alatki od glačanih kostiju, ali i tri fragmentovana keramička žrtvenika. Nalaz je potvrdio da se radi o vinčanskom lokalitetu i da je veliki potencijal za proučavanje neolita ovog dela Srbije.
Pronađeni pokretni arheološki materijal će svojom raznolikošću, posle obrade i konzervacije znatno obogatiti arhelošku zbirku Zavičajnog muzeja Svrljiga.
Info: Centar za turizam, kulturu i sport Svrljig
