Kulturna istorija Svrljiga

Grad Svrljig je pod ovim imenom slobio do XVI veka kada,pod Turcima,zbog čuvene tople vode u Banjici,kod Niševca,postaje Svrljiška Banja-u rangu kadiluka,da bi od XIX veka opet postao Svrljig – sa sedištem u Niševcu.Na mestu,pak,savremenog Svrljiga,takođe pod turcima,postepeno se formiralo namensko naselje pod imenom Derven,koje je imalo precizno određenu,namensku funkciju. Naime,u njemu je bio stacioniran odred vojnika koji je čuvao pristup klanicama i služio kao oružana pratnja carskim karavanima i putnicima koji su prevozili robu,porlazeći geografski tešskim ali u pogledu bezbednosti opasnim putnim pravcem kroz klisuru.Posle priključenja Svrljiškog sreza Kneževini Srbiji 1833.godine Derven koji je bio lociran na desnoj sobali Timoka,na katastarskom ataru sela Šljivovika,delom,i Željeva,imao je jedan han i prostoriju za smeštaj vojnika,postepeno se razvijajući u seosko naselje,šireći se iz dana u dan,da bi vremenom postao,najpre,sedište sreza koji se 1871.godine premešta iz Niševca u Derven.Sa već ustaljenom administrativnom funkcijom sreskog i poštinskog mesta,razvijenom trgovinom i zanatstvom.
Derven će 9.decembra 1904.godine dekretom Kraljevine Srbije biti preimenovan u varošicu,u kojoj je sedište Svrljiškog sreza.Srez Svrljiga je od 1896.godine administrativno bio pripojen Niškom okrugu
Zagonetno ime Svrljig

Što se pak etimologije imena Svrljig tiče,još uvek nema prihvatljivog tumačenja.Navodim nekoliko zanimljivih pretpostavki. Konstantin Jiriček smatra da je ime Svrljig upadljivo neslovensko ime i znači na rumunskom brkicu (Gobio fluviatilis),”rečnu ribicu”,pa”izgleda da je ta reč ostatak iz mračkog,iz koga su pozajmljena uopšte tako mnoga imena životinja i bilja u jezicima Poluostrva”.Prema Milanu A.Kostiću,na rumunskom “Svrljig” znači ribu “mren”(=zvrljuča).”I danas se u Timoku kod Svrljiga nalazi riba mren”.Felike Kanic je mišljenja da je “Isdril turski način pisanja za Ždrelo,kao što je Isladija – Slatina,Isnebol-Snepolje,Isferlik-Svrljig”. Podsetimo se jednog zapisa iz XVI veka Hadži Kalfe Čelebije: “Esferlik (Isferlik-Svrljig),kadiluk blizu Vidina”,pored koga je “Banja,obično poznata pod imenom Esferlik Banjasi (Svrljiška Banja),kadiluk”.
Stojan Novaković u komentaru ovoga zapisa Čelebije napominje da u Požarevačkom ugovoru koji je zaključen jula 1718.godine između Austrije i Turske,kao jedna tačka ugovora stoji rečenica: “u granicama Svrljiška Banja,prema turskom nazivanju latinski zapisane Isperlech-banea “,a u Godišnjici Nikole Čupića se dodaje :”Kada su Turci čuli za pad Banje,napustili su sami i Sperlickae (ako ne bude Svrljig) i Knjaževac.Zanimljivo je da se Petar Skok nije pozabavio etimologijom termina “Svrljig”.Razlog nije taj što je porsto zaobišao ovaj kraj.
Da je ovo drugo po sredini ne bi u svom obimnom trotomnom rečniku obradio ime nevelikog sela Svrljiga “Bučum”!Dakle,dobro je poznavao ovaj kraj,ali za termin “Svrljig”,kako izgleda nije pronašao prihvatljivo naučno-jezičko objašnjenje.Najzad ,moguće je i to da priređivači njegovog Rječnika nisu bili kadri da “do kraja” kokretno prezentuju materijal ovoga uglednog lingviste.Pitanju tumačenja termina “Svrljig” u novije vreme dao je svoj prilog,lingvista Aleksandar Loma koji smatra da je predloženo tumačenje imena Svrljig od rumunskog zvirluga=”jegulja” “neuverljivo” jer ne postoje paralele. I on podseća na stari zapis koji smo gore naveli,da je prvo slovensko pominjanje termina “Svrljig” iz 1019.godine,u formi “Sfeligovos – bez – r ! -na osnovu koga se može predložiti slovenska etimologija (up.pol.topnim Swielugowo od LI Swielug,oboje potvrđeno u XV b.:Nieckula 208) ili izvođenja iz imena Justinijanove tvrđave u oblasti Remisijane Spelonka (lat. spelunca “pećina”:pod ruševinama svrljiškog grada doista ima velika pećina)”.
I u drugom svom radu Loma pokreće isto pitanje,proširujući sada argumentaciju.
Odbacujući poznatu Jiričekovu tezu da une zvirluga predstavlja “vrstu ribe:riba Gobio” Loma dodaje da to tumačenje treba odbaciti jednostavnog razloga što se jedno “utvrđenje” teško može označiti imenom jedne ribe? najzad,on smatra da “rumunska reč nije relikt iz tračkoga,kako Jiriček misli,već je slovenska”. I reči “vrljuga” i “vrljugati” označavaju: kretati se tamo-amo. “Bitno je,međutim,to što ime ,koje su u njegovom obliku sreće od kraja XII veka (grad Svrljiglj,Pamatky),u njegovom prvom pominjanju iy 1019. ne sadrži nikakvo – p -,pa navodi daljnje njegove ekvivalentne u slovenskoj toponimiji: poljski Swiekugowo (XV vek) kao lično ime Swielug.
Lomi je,takođe,bliska pretpostavka,koju su i naši arheolozi prihvatili,da je grad Svrljig bio jedan od važnih gradova u doba Justinijana,dakle,s početkom VI veka “Uostalom Svrljig se ubraja u najstarija i najvažnija utvrđenja u širem okruženju,što je blizu pretpostavke ,da se nalazio na usamljenom mestu kao jedan od brojnih kastela,koje je Justinijan podigao ili porušene utvrdio na području počev od gradova Naissus,Remesian i Aquae”.Jednom reči,još nije sasvim zadovoljavajuće iskristalisano tumačenje etimologije termina ” Svrljig”.